AI-tools gebruiken als ambtenaar: praktische gids

AI-assistenten zijn in korte tijd doorgedrongen in het dagelijkse werk van ambtenaren. Een quickscan van het Ministerie van BZK uit 2023 toonde al aan dat ambtenaren bij grote rijksorganisaties zoals de Belastingdienst, Rijkswaterstaat en het Ministerie van Justitie en Veiligheid volop experimenteren met tools als ChatGPT. Tegelijkertijd bestond en bestaat er grote behoefte aan duidelijke richtlijnen.

Wat doen overheden al met AI?

Uit de BZK-quickscan en latere inventarisaties blijkt dat overheden AI inzetten voor:

• Interne chatbots die interne overheidsinformatie makkelijker vindbaar maken voor medewerkers
• Samenvatten van bezwaarschriften en WOO-verzoeken: sneller door grote hoeveelheden documenten
• Metadata-extractie: automatisch labelen en categoriseren van documenten
• Conceptteksten: eerste versies van brieven, notities en communicatieteksten

Belangrijk: voor zover bekend worden er geen generatieve AI-toepassingen ingezet om besluiten te nemen. AI ondersteunt het proces, maar een mens beslist.

Wat mag je niet doen?

• Geen persoonsgegevens invoeren in publieke AI-tools zoals de gratis versie van ChatGPT. De AVG verplicht voor dit soort verwerking een DPIA en toestemming van je FG.
• Geen vertrouwelijke beleidsinformatie delen met externe AI-diensten zonder toestemming van je organisatie
• Niet blind vertrouwen op AI-uitkomsten: AI kan fouten maken, hallucineren of verouderde informatie geven
• Geen besluiten nemen puur op basis van AI-output in hoog-risico situaties (handhaving, uitkeringen, vergunningen)
• AI-gegenereerde teksten publiceren zonder menselijke controle is verboden op grond van de EU AI Act (art. 50 lid 4)

Welke tools zijn veilig?

Veel overheidsorganisaties werken met Microsoft Copilot voor Microsoft 365: een AI-assistent binnen de beveiligde omgeving van je organisatie, waarbij gegevens niet worden gebruikt voor modeltraining. Controleer bij je IT-afdeling welke tools zijn goedgekeurd en of er een organisatiebreed AI-gebruiksbeleid is.

Het Overheidsbreed standpunt generatieve AI (april 2025), opgesteld door Rijk, VNG, IPO en Unie van Waterschappen, geeft kaders voor veilig gebruik. De bijbehorende handreiking verantwoorde inzet generatieve AI is beschikbaar via het Ministerie van BZK.

Hoe leer je AI verantwoord inzetten?

• Bewustwordingstraining (halve dag): wat zijn AI-tools, wat zijn de risico's voor de overheid?
• Praktijktraining prompt engineering (1 dag): goede instructies geven voor betere, betrouwbaardere output
• AVG en AI (1 dag): DPIA, IAMA en het juridische kader rondom AI met persoonsgegevens
• AI Act voor beleidsmakers (1-2 dagen): het Algoritmekader, het Algoritmeregister en de EU-verplichtingen

Praktische tips

• Behandel AI-output altijd als eerste concept, nooit als eindproduct
• Controleer feiten altijd in de bronnen: AI hallucineerde ook de datum van gisteren
• Gebruik bij voorkeur de door je organisatie goedgekeurde tools, niet je privaccount
• Raadpleeg het Algoritmekader van BZK (minbzk.github.io/Algoritmekader) als leidraad

Vergelijk het aanbod aan AI-trainingen voor de overheid op openrijk.nl.