Een bijzondere vondst in Windesheim
Bij een opgraving in 1988 aan de Bergweg in Windesheim werd in een beerkuil een hoornen bril opgegraven. Het ging om een knijpbril die op de neus werd geklemd, zonder op de oren te steunen. Op basis van de andere vondsten in de kuil kon de bril worden gedateerd in de periode rond 1400. Dat maakte de vondst destijds de oudste bril van Nederland. In 2001 werd een nog oudere en completere bril aangetroffen in Bergen op Zoom.
De knijpbril
Dit type bril is aan het eind van de dertiende eeuw in Noord-Italië uitgevonden en werd meestal gemaakt van hoorn, been of hout. De eerste schriftelijke vermeldingen van brillen dateren uit de periode vanaf 1280. Vanaf de veertiende eeuw komen ook historische bronnen voor die spreken over verschillende sterktes van de lenzen. De lenzen waren van glas of van het mineraal ‘beril’. In het brilmontuur zat een groef waarin de lenzen geklemd konden worden. Brillen werden in de veertiende eeuw vaak geassocieerd met het klooster- en kasteelleven. Uit archeologisch onderzoek op basis van het voorkomen van bril-etuis weten we nu dat brillen in die periode ook in armere contexten voorkwamen.
De bril uit Windesheim kan tot het oudste type knijpbrillen worden gerekend, waarbij een onderbreking in het montuur zat om de lenzen makkelijker in de bril te bevestigen. Na het plaatsen van de lenzen werd het montuur op de plaatsen van de onderbrekingen versterkt door garen of draad.
De bijziende monnik Gerard van Vollenhove
Eén van de monniken die in Zwolle werkte was Gerard van Vollenhove. Onderdeel van zijn taken was het overschrijven van boeken. In het vijftiende eeuwse boek van Jacobus De Voecht over het fraterhuis te Zwolle wordt over hem geschreven: ‘Hij was een zeer toegewijd schrijver en onvermoeibaar in zijn werk. De broeders zeiden over hem dat de boeken die hij had geschreven niet in één wagen vervoerd konden worden. Daarom, toen hij oud was geworden en nauwelijks meer door zijn beril heen kon kijken om zijn pen te hanteren, hield hij toch niet op met schrijven, zodat wanneer hij zijn handen uitstrekte zijn vingers zich vanzelf rangschikten alsof hij een pen had om mee te schrijven.’ Hieruit blijkt dat Gerard van Vollenhove een bijziende monnik was die een bril had om te kunnen schrijven. Ook in het moederklooster van de Moderne Devoten in Windesheim waren dergelijke monniken bezig met het overschrijven van teksten. Eén van de monniken daar had dus ook een bril nodig om zijn werk goed te kunnen uitvoeren.
Kom kijken!
De Vondst van de Maand is te zien in de Erfgoedhotspot in ANNO Stadsmuseum Zwolle. Meer weten? Bezoek dan de website www.anno.nl.
Afbeeldingen
- Afb. 1. Knijpbril uit circa 1400, gevonden in 1988 aan de Bergweg in Windesheim (Erfgoed Zwolle).
- Afb. 2. Uitsnede van het schilderij Madonna met kanunnik Joris van der Paele uit 1436 van de hand van Jan van Eyck (Musea Brugge).