Stapelwolken boven kwetsbare mensen

Laatst las ik het kinderboek “Onder dezelfde hemel” voor aan mijn twee dochters. Een sympathiek prentenboek dat de menselijke verbondenheid viert: ondanks onze verschillen maken we allemaal deel uit van dezelfde wereld. Daar zit natuurlijk een kern van waarheid in, maar als het aankomt op bestaanszekerheid lijken we toch niet allemaal onder diezelfde hemel te leven. De één geniet van een comfortabel klimaat met een zacht briesje, een stralende zon en een strakblauwe lucht, terwijl voor de ander de hemel al maanden donker kleurt en elk moment een storm kan opsteken. 

Lagedrukgebied

Het CPB is dan wel geen KNMI, maar op het economisch front maken wij ook een soort weersverwachtingen. Zo laat ons onderzoek zien dat de kans op regen, zoals werkloos raken en afhankelijk worden van een uitkering, aanzienlijk verschilt per persoon. Daarnaast kan iemand met een grote buienkans ook geconfronteerd worden met stevige windstoten of hagel. Mensen met een grote kans op uitkeringsafhankelijkheid lopen ook meer risico op andere tegenslagen, zoals ziekte of schuldenproblematiek – ofwel, van de regen in de drup.

Ook de buienduur verschilt per persoon, zo toont een tweede CPB-onderzoek aan. Bij de één is de lucht al snel weer opgeklaard, terwijl de ander is beland in een regenseizoen dat geen einde lijkt te kennen. Daarnaast weten we nu ook dat hoe groter de kans is op regen, hoe groter de kans is dat het langdurig blijft gieten. Ofwel, wie kwetsbaar is om zijn baan te verliezen, heeft ook een grotere kans langdurig aan de zijlijn te blijven staan.

Nieuw CPB-onderzoek onthult nóg een dimensie waarop stapelwolken zich vormen. Bewolking is namelijk niet willekeurig verspreid over de bevolking, maar clustert boven bepaalde sociale netwerken. Wie zelf een grote kans heeft op baanverlies, blijkt vaak een sociale kring te hebben van mensen met eveneens een verhoogd risico daarop. Het lijkt alsof sommige groepen gezamenlijk onder een lagedrukgebied leven. Dat geldt in het bijzonder voor flexwerkers. Die hebben zelf een onzekerdere arbeidsmarktpositie, maar hebben ook nog eens vaker familieleden, buren en collega’s met vergelijkbare contracten.

Bescherming die niet altijd droog houdt

De overheid biedt een paraplu in de vorm van een uitkering en andere manieren van ondersteuning. Die paraplu lijkt in veel gevallen een degelijke bescherming te bieden, zo hebben CPB-onderzoekers laten zien. Ook bouwen mensen zelf bescherming op om schokken mee op te vangen in de vorm van financiële buffers, al varieert dat van een maritiem regenpak tot een dunne festivalponcho. En het zijn juist de mensen met de grootste kans op baanverlies die gemiddeld genomen de dunste regenpakken aan de kapstok hebben hangen.

Wie zwaar weer moet trotseren, zoekt mogelijk ook een schuilplek bij vrienden en familie. Echter, juist wie het meeste een schuilplek zou kunnen gebruiken, kent mensen bij wie de daken ook vaker lekken. Mensen met hoge arbeidsmarktrisico’s zijn namelijk vaker verbonden met personen die weinig inkomen en vermogen hebben. Dit verschil is aanzienlijk. Zo zien we dat de ouders van de mensen met de grootste kans op baanverlies circa drie keer minder vermogen hebben dan de ouders van personen met de laagste kans daarop. 

Zon achter de wolken

Een bezoek van de jongerenvereniging van het CPB aan het Armoedefonds opende mijn ogen hoe de gaten in de paraplu en de lekkende daken al dan niet provisorisch worden gedicht. Het Armoedefonds ondersteunt meer dan duizend lokale armoedehulporganisaties, zoals voedselbanken. Het was indrukwekkend om te zien hoe vrijwilligers zich dagelijks inzetten om gezinnen in hun dorp of stad te steunen. Hun inzet brengt niet alleen praktische hulp, maar versterkt ook de sociale banden in de lokale gemeenschap. Onder de sombere luchten die boven kwetsbare gezinnen hangen, zijn deze vrijwilligers de zonnestraaltjes die de lucht even doen opklaren.

Hoewel de analogie tussen bestaanszekerheid en het weer aardig goed opgaat, loopt ze op één punt mank: het weer kun je op korte termijn niet beïnvloeden, bestaanszekerheid wél. En hoewel niet iedereen hetzelfde weerbericht heeft, is het goede nieuws dat dat weer verrassend goed te voorspellen is. Kennis daarvan maakt het mogelijk om gericht maatregelen te nemen, zoals preventief werkloosheidsbeleid of hulp bij re-integratie, om zo de zon vaker te laten schijnen.